Bu çalışmada, 4A kapsamında çalışan ve geçici iş göremezlik ve istirahat raporu alan işçilerin haklarına dair bilgilendirme yapılması amaçlanmıştır. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklı geçici iş göremezlik, sürekli iş göremezlik ile sık sık rapor alınması kaynaklı işçinin iş akdinin feshi ve benzeri konular kapsam dışıdır.
I. Mevzuat
Geçici iş göremezlik ve sigortalılara verilecek istirahatler; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 18 ve19.maddeleri ile Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği’nin 38 ve 39.maddelerinde düzenlenmiştir.
Sağlık raporlarının usûl ve esaslarının belirlenmesi hususunda 5510 s.Kanun’un 95.maddesinde çerçeve bir düzenleme yapılmış, ayrıntılı düzenlemenin yönetmelikle yapılacağı ifade edilmiştir.
Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliği, 1.10.1’de uzman hekim raporlarının, ilgili tek uzman hekim tarafından düzenleneceği; 1.10.2’de sağlık kurulu raporlarının, ilgili uzmanlık branşından üç uzman hekimin katılımıyla, ilgili uzmanlık branşından üç uzman hekim bulunmaması halinde ise ilgili branş uzmanı ile birlikte öncelikle bu uzmanlık branşına en yakın uzmanlık branşından olmak üzere başhekimin seçeceği diğer uzmanlık branşlarından uzman hekimlerin katılımı ile en az üç uzman hekimden oluşan sağlık kurullarınca düzenleneceği ifade edilmiştir. Sağlık kurulu raporlarına ait istisnai düzenlemeler SUT’ ta ayrıca belirtilmiştir.
Sağlık Bakanlığı tarafından çıkarılan Sağlık Raporları Usul ve Esasları Hakkında Yönerge’nin 6.maddesinde istirahat ve iş göremezlik raporlarının tanzimine yönelik belirlenimler yapılmıştır.
Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliği’nin 2.1. ve devamı maddelerinde ayakta ve yatarak tedavi kavramları detaylı olarak açıklanmıştır.
II. Geçici İş Göremezlik
A. Tanımı
Geçici iş göremezlik, sigortalının iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurulu raporlarında belirtilen istirahat süresince geçici olarak çalışamama hâli olarak tanımlanmıştır. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan geçici iş göremezlik halleri bilahare detaylı incelenecektir.
Kurumca yetkilendirilen hekimden; Sağlık Bakanlığı tarafından aile hekimi olarak yetkilendirilen ve Kurum ile sözleşme yapmış hekimler kastedilmektedir.
Sağlık kurulu; ilgili uzmanlık branşından üç uzman hekimin katılımıyla, ilgili uzmanlık branşından üç uzman hekim bulunmaması halinde ise ilgili branş uzmanı ile öncelikle bu uzmanlık branşına en yakın uzmanlık branşından olmak üzere başhekimin seçeceği diğer uzmanlık branşlarından uzman hekimlerin katılımı ile en az üç uzman hekimden oluşan kurul kastedilmektedir.
B. Koşulları
İşçinin iş göremezliğe uğraması halinde, iş göremezliğin başladığı tarihten önceki bir yıl içinde en az 90 gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olması gerekmektedir. Bu şartın sağlanması halinde iş göremezliğin üçüncü gününden itibaren geçici iş göremezlik ödemesi yapılır.
İşçinin doğumdan önceki bir yıl içinde en az 90 gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olması gerekmektedir. Bu şartın sağlanması halinde doğumdan önceki ve sonraki sekizer haftalık sürede, çoğul gebelik halinde ise doğumdan önceki sekiz haftalık süreye iki haftalık süre ilâve edilerek çalışmadığı her gün için geçici iş göremezlik ödenir. Sigortalı kadının, erken doğum yapması halinde doğumdan önce kullanamadığı çalıştırılamayacak süreler ile isteği ve hekimin onayıyla doğuma üç hafta kalıncaya kadar çalışması halinde, doğum sonrası istirahat süresine eklenen süreler için de geçici iş göremezlik ödenir.
C. Hesaplanması
Hastalık ve sigortalı kadının analığı halinde verilecek geçici iş göremezlik ödeneği, yatarak tedavilerde 17 nci maddeye göre hesaplanacak günlük kazancının yarısı, ayaktan tedavilerde ise üçte ikisidir.
Hastalık ve analık hallerinde verilecek ödeneklerin hesabına esas tutulacak günlük kazanç; doğumun olduğu tarihten veya hastalık halinde ise iş göremezliğin başladığı tarihten önceki oniki aydaki Prime Esas Kazançlar(PEK) toplamının, bu kazançlara esas prim ödeme gün sayısına bölünmesi suretiyle hesaplanır.
Ancak, önceki oniki ay içerisinde 180 günden az kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olanların geçici iş göremezlik ödeneğine esas tutulacak günlük kazanç tutarı, iş göremezliğin başladığı tarihteki günlük prime esas kazanç alt sınırının iki katını geçemez. Oniki aylık dönemde çalışmamış ve ücret almamış olan sigortalı, çalışmaya başladığı ay içinde iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle iş göremezliğe uğrarsa verilecek ödeneklerin veya bağlanacak gelirlerin hesabına esas günlük kazanç; çalışmaya başladığı tarih ile iş göremezliğinin başladığı tarih arasındaki sürede elde ettiği prime esas günlük kazanç toplamının, çalıştığı gün sayısına bölünmesi suretiyle; çalışmaya başladığı gün iş kazasına uğraması halinde ise aynı veya emsal işte çalışan benzeri bir sigortalının günlük kazancı esas tutulur.
İşçilerin ödenek veya gelire esas günlük kazancı hesabında; Prim, ikramiye ve bu nitelikteki arızi ödemeler dikkate alınmış ise ödenek ve gelire esas alınacak günlük kazanç, ücret toplamının ücret alınan gün sayısına bölünmesiyle hesaplanacak günlük kazanca, %50 oranında bir ekleme yapılarak bulunan tutardan çok olamaz. Ayrıca idare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince yapılan ücret, ikramiye, zam, tazminat ve bu mahiyetteki ödemelerden, ödenek ve gelirin hesabına esas alınan dönemden önceki aylara ilişkin olanlar dikkate alınmaz.
D. Ödeme usulü
Geçici iş göremezlik ödeneğinin, buna ilişkin belge veya bilgilerin SGK’ye intikalini takip eden yedi iş günü içinde geçmiş süreler için sigortalıların kendilerine, kanunî temsilcilerine, vekillerine veya sigortalının tanımlı banka hesap numarasına ya da anlaşmalı banka şubelerine ödenmesi hususunda Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı yetkilidir. Ancak, on günü aşan istirahat sürelerinde ödemeler, asgari on günlük tutar kadar yapılır.
Sigortalıların istirahatli olduğu dönemde işyerlerinde çalışıp çalışmadığına dair bildirimin işverenleri tarafından istirahatin sona erdiği aya ait aylık prim ve hizmet belgesi/muhtasar ve prim hizmet beyannamesinin verileceği süre içinde Kurumca belirlenen usule göre elektronik ortamda yapılması zorunludur. Çalışılmadığına dair bildirimin yapılmaması veya süresi dışında yapılması halinde idari para cezası uygulanır.
E. Diğer hususlar
İşçinin; hastalık ve analık sigortası bakımından geçici iş göremezlik ödeneği almasına esas istirahat raporu süresi içinde, sigortalılık hâlinin herhangi bir nedenle sona ermesi hâlinde, sigortalılığın sona erdiği tarihten sonra en fazla onuncu güne kadar geçici iş göremezlik ödeneği ödenir.
4A ve 4B sigortalılık hallerinin çakışması nedeniyle 4A sigortalılığı esas alınanlardan 4B kapsamında prim ödemek isteyen sigortalıların, hastalık ve analık sigortasından sağlanan haklar yönünden 4A kapsamında değerlendirme yapılır.
Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığınca sigortalılara fazla veya yersiz olarak yapıldığı tespit edilen bu 5510 s. Kanun kapsamındaki her türlü ödemeler; a) Kasıtlı veya kusurlu davranışlarından doğmuşsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık sürede yapılan ödemeler, bu ödemelerin yapıldığı tarihlerden; b) Kurumun hatalı işlemlerinden kaynaklanmışsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıllık sürede yapılan ödemeler toplamı, ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren yirmidört ay içinde yapılacak ödemelerde faizsiz, yirmidört aylık sürenin dolduğu tarihten sonra yapılacak ödemelerde ise bu süre sonundan itibaren hesaplanacak olan kanunî faizi ile birlikte genel hükümlere göre geri alınır.
III. Sigortalılara Verilecek İstirahatler
İşçinin, sözleşmeli ya da sözleşmesiz sağlık hizmet sunucularında Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilen hekimlerden(Devlet hastaneleri, Üniversite hastaneleri, Aile sağlığı merkezleri,
SGK ile anlaşmalı özel hastaneler) alacağı istirahat raporları muteberdir.
Ayaktan tedavilerde sigortalıya tek hekim raporu ile bir defada en çok 10 gün istirahat verilebilir. İstirahat sonrasında kontrol muayenesi raporda belirtilmiş ise toplam süre yirmi günü geçmemek kaydı ile istirahat uzatılabilir. Sigortalılara bir takvim yılı içinde tek hekim tarafından ayaktan tedavilerde verilecek istirahat sürelerinin toplamı 40 günü geçemez. Bu süreyi aşan istirahat raporları sağlık kurulunca verilir. Yirmi günü aşan istirahat raporları sağlık kurulunca verilir. Sağlık kurulunun ilk vereceği istirahat süresi sigortalının tedavi altına alındığı tarihten başlamak üzere altı ayı geçemez.
Bakanlıkça yetki tanınan işyeri hekimi bir kerede en fazla 2 gün istirahat verebilir. İstirahat raporlarında sigortalının çalışıp çalışamayacağı veya kontrol muayenesinin yapılıp yapılmayacağı hususu belirtilir.
İstirahat raporlarının elektronik ortamda düzenlenmesi durumunda yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularınca istirahat raporu, düzenleme tarihinden itibaren üç iş günü içerisinde onaylanır. İstirahat raporunun elektronik ortamda düzenlenememesi halinde, yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularınca istirahat raporlarının birer nüshası düzenlendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde sigortalının işyerinin kurulu bulunduğu sosyal güvenlik il müdürlüklerine/sosyal güvenlik merkezlerine, sözleşmeli ülke sigortalısının belgeleri ise sağlık yardımı belgesini düzenleyen sosyal güvenlik il müdürlüklerine/sosyal güvenlik merkezlerine gönderilir.
IV. Geçici İş Göremezlik ve İstirahat Raporlarının iş akdine etkisi
İşçi; sağlık sorunları, doğum sebepleriyle yetkili sağlık kuruluşundan rapor alabilir. İş akdi bu süreler boyunca askıdadır. İşçinin çalışmadığı bu günler devamsızlık olarak sayılamaz. Fakat bu hakkın meşru bir sebeple hukuka uygun olarak kullanılması temel kuraldır. Raporlu olunan bu süreler boyunca işverenin ücret ödeme borcu bulunmamaktadır. Yukarıda ifade edildiği üzere yapılacak hesaplamalara göre ödemeler SGK tarafından yapılır.
Rapor süresinin bitmesi akabinde işçi işine kaldığı yerden devam etmelidir. Haklı bir mazereti bulunmaksızın rapor süresi bitmesi akabinde işçinin işine devam etmemesi fesih konusu yapılabilir. Devamsızlık feshinde konu ile ilgili detaylı açıklamalar yapılmıştır.
Burada bir diğer sorun rapor süresinin uzunluğu halinde ortaya çıkmaktadır. Rapor süresinin, işçinin ihbar süresine ek olarak altı haftayı aşması halinde işveren açısından fesih hakkı doğar ancak bu kıdem tazminatına halel getiren bir fesih değildir. Sonraki çalışmalarımızda bu konuya değinilecektir.
Ayrıca işçinin sık sık rapor alması hususu, işverene haklı fesih olmasa da geçerli fesih imkânı tanıyabilir. Bu durumun somut olayın koşullarına göre tayini gerekir. Sonraki çalışmalarımızda bu konuya değinilecektir.
V. Sonuç
Hastalık veya doğumdan kaynaklı rapor almış olan işçinin aylık ücretinden kısmen mahrum kalacak olması sebebiyle rapor alması halindeki haklarını iyi bilmesi önemlidir. İşçinin, aylığına nazaran daha cüzi olan bu gelire hak kazanılması, hesaplanması ve ödenmesi hususları sade bir dille izah edilmiştir. Ayrıca rapor süresine bağlı olarak işverenin tutumu da değişebileceği gibi fesih konusu da gündeme gelebilir. Bu daha sonraki çalışmamızda detaylı irdelenecektir.
Av. Yusuf NİŞANCI